1 Mayıs 1977 Taksim olaylarında hayatını kaybedenler (Kanlı 1 Mayıs)

Olay hakkında

1 Mayıs 1977'de İstanbul'un Taksim Meydanı'nda DİSK'in düzenlediği İşçi Bayramı mitinginin sonuna doğru açılan ateş ve ardından yaşanan izdihamda, İstanbul Cumhuriyet Savcılığı iddianamesine göre 34 kişi hayatını kaybetti, 126 kişi yaralandı. Kamuoyunda Kanlı 1 Mayıs olarak anılan olayda ateş açanlar bugüne kadar belirlenemedi.

Ne oldu?

1976'da DİSK önderliğinde Taksim'de yapılan geniş katılımlı kutlamanın ardından konfederasyon, 1977 için daha büyük bir miting hazırladı. Vikipedi'de aktarıldığına göre tertip komitesi valilik ve emniyetle, alanın iç güvenliğini DİSK'in, dış güvenliğini emniyetin sağlaması konusunda anlaştı. DİSK'in kutlamaya katılmasını istemediği bazı Maocu grupların meydana girme kararlılığı, miting öncesinde gerginliği artırdı. Nokta dergisinin 1986'daki araştırmasına göre meydanda yaklaşık 500 bin kişi toplandı.

Kortejlerin alana girişi saatler sürdü. Akşam saat 19.00'u biraz geçe, DİSK Genel Başkanı Kemal Türkler konuşmasının sonuna gelmişken Sular İdaresi binası yönünden silah sesleri duyuldu ve kısa sürede meydanın farklı noktalarından ateş açıldı. DİSK ve görgü tanıkları, ateşin Sular İdaresi binasının çatısından, Intercontinental Oteli'nin üst katlarından ve meydanda dolaşan beyaz bir Renault otomobilden açıldığını öne sürdü. Panzerlerin alana girmesi ve atılan ses bombalarıyla panik büyüdü. Kaçmaya çalışan kalabalığın bir bölümü, Kazancı Yokuşu'nun girişinde duran bir kamyonun önünde sıkıştı; ölümlerin çoğu burada yaşandı.

Kayıplar

İddianamede 34 kişinin hayatını kaybettiği, 126 kişinin yaralandığı belirtilir. Dönemin basınını inceleyen Tuba Özhazinedar'ın çalışmasına göre ölenlerden beşi kurşunla, 28'i ezilerek, biri de panzer altında kalarak öldü. bianet'in otopsi raporlarına dayanan listesinde 33 kişinin adı ve kimliği belirlenemeyen bir erkek yer alır. Ölenler 11 ile 60 yaşları arasındaydı; aralarında öğretmenler, fabrika işçileri, hemşireler, üniversite öğrencileri, bir seyyar satıcı, bir gece bekçisi ve görevli bir toplum polisi vardı.

Rakamlar kaynaktan kaynağa değişir. TÜSTAV'ın yayımladığı DİSK belgelerine göre morg listesinde 36, savcılık listesinde 31 ad bulunuyordu; DİSK'in 2010'larda savcılık ve kendi listelerini karşılaştırmasıyla ad sayısı 41'e çıktı. Bazı kaynaklar ise 35, 37 ya da 40'a yakın ölüden söz eder.

Soruşturma ve dava süreci

Olayın ardından yüzlerce kişi gözaltına alındı. İstanbul Cumhuriyet Savcılığı Toplum Suçları Bürosu 30 Mayıs 1977'de, aralarında DİSK yöneticilerinin de bulunduğu ve meydandan toplanan 98 kişi hakkında iddianame hazırladı. Dava 1 Haziran 1977'de İstanbul 2. Ağır Ceza Mahkemesi'nde açıldı. İddianamede yargılananların olayın asıl failleri olmadığı, asıl faillerin ileride bulunup yargılanacağı yazıyordu.

Aralık 1978'de İstanbul'da sıkıyönetim ilan edilince dosya sıkıyönetim askerî mahkemesine gönderildi. bianet'in derlemesine göre dava 20 Ekim 1989'da beraat kararıyla sonuçlandı ve sanıkların hiçbiri ceza almadı. Sanıklar arasında kamu görevlisi yoktu; ateş açanlar belirlenip yargılanmadı ve kaynaklara göre olay zamanaşımına uğradı. Olay, 1980 sonrasındaki DİSK davasında ve 12 Eylül darbecilerinin yargılandığı davada da gündeme geldi.

Sorumluluk konusundaki görüşler bugün de tartışmalıdır. Özhazinedar'a göre dönemin Başbakanı Süleyman Demirel DİSK'i, CHP Genel Başkanı Bülent Ecevit hükümeti sorumlu tuttu; sol gruplar birbirini suçladı, Devrimci Yol ise CIA, MİT ve kontrgerillayı işaret etti. Vikipedi'ye göre şüpheler zamanla kontrgerilla ve bağlantılı sağcı gruplar üzerinde yoğunlaştı; eski İstanbul Emniyet Müdür Yardımcısı Recep Ordulu'nun, ateş açan beyaz Renault'nun emniyete ait olduğunu yıllar sonra söylediği aktarılır. Bu iddiaların hiçbiri bir yargı kararıyla doğrulanmadı. Olayın aydınlatılması için TBMM'ye farklı dönemlerde meclis araştırması önergeleri verildi.

Anma

Hayatını kaybedenler her yıl 1 Mayıs'ta ve öncesindeki günlerde, ölümlerin çoğunun yaşandığı Kazancı Yokuşu'nda anılıyor. DİSK, KESK, TMMOB ve TTB'den oluşan 1 Mayıs Tertip Komitesi'nin anmalarında adlar tek tek okunuyor ve yokuştaki anıta karanfil bırakılıyor. bianet 2017'den itibaren hayatını kaybedenlerin yakınlarına ulaşarak hikâyelerini yayımladı; yakınlar sorumluların bulunmasını ve cezasızlığın sona ermesini talep ediyor.