15 Temmuz darbe girişiminde hayatını kaybedenler ve 15 Temmuz şehitleri

Olay hakkında

15 Temmuz darbe girişimi, 15 Temmuz 2016 akşamı Türk Silahlı Kuvvetleri içindeki bir grubun hükümeti devirmek amacıyla başta Ankara ve İstanbul olmak üzere çeşitli noktalarda başlattığı silahlı kalkışmadır. Girişim, sokağa çıkan halkın, emniyet birimlerinin ve darbeye katılmayan askerlerin karşı koymasıyla 16 Temmuz'da bastırıldı. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı'na göre o gece 251 kişi hayatını kaybetti.

Ne oldu?

Kendilerini "Yurtta Sulh Konseyi" olarak adlandıran darbeciler 15 Temmuz saat 22.00 sularında İstanbul'da Boğaziçi ve Fatih Sultan Mehmet köprülerini trafiğe kapattı; aynı saatlerde Ankara üzerinde savaş uçakları ve helikopterler alçak uçuş yaptı. Genelkurmay Başkanı Orgeneral Hulusi Akar ve bazı üst düzey komutanlar alıkonuldu. Saat 22.30 civarında yönetime el konulduğunu, sıkıyönetim ve sokağa çıkma yasağı ilan edildiğini bildiren metin TRT ekranlarında okutuldu.

Tatil için Marmaris'te bulunan Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, gece saatlerinde CNN Türk'ün canlı yayınına bağlanarak vatandaşları meydanlara ve havalimanlarına çağırdı. Bunun ardından Ankara ve İstanbul'da çok sayıda vatandaş sokağa çıktı. Boğaziçi Köprüsü, Çengelköy, Saraçhane ve Genelkurmay Karargâhı çevresi gibi noktalarda darbeye katılan askerlerin açtığı ateşle çok sayıda kişi hayatını kaybetti. Türkiye Büyük Millet Meclisi binası, milletvekilleri içerideyken savaş uçaklarınca dört kez bombalandı; Gölbaşı'ndaki Polis Özel Harekât Daire Başkanlığı da hava saldırısına uğradı.

Ankara'daki Özel Kuvvetler Komutanlığı karargâhında Astsubay Ömer Halisdemir'in, komutanlığı ele geçirmeye gelen Tuğgeneral Semih Terzi'yi vurması, darbecilerin planlarını aksatan olaylardan biri olarak anılır. Erdoğan 16 Temmuz sabaha karşı saat 04.00 civarında İstanbul Atatürk Havalimanı'na indi. Boğaziçi Köprüsü'ndeki askerler sabah saatlerinde teslim oldu ve girişim aynı gün tamamen bastırıldı.

Kayıplar

Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı ve Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi'nin yayınlarında darbe girişimine karşı koyarken hayatını kaybedenlerin sayısı 251 olarak geçer; bu sayıya darbe girişimine katılıp ölen askerler dahil değildir. Associated Press'e göre darbe girişimine katılanlardan da yaklaşık 35 kişi öldü. Hayatını kaybedenlerin büyük bölümü sivildir; Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'na göre yalnızca Gölbaşı'ndaki Özel Harekât ve Polis Havacılık Daire Başkanlığı'na yapılan saldırıda 42 polis öldü.

Bazı kaynaklar, örneğin Türkçe Vikipedi ve Kure Ansiklopedi, ölü sayısını 253 olarak verir. Yaralı sayısı ise kaynağa göre yaklaşık 2.200 ile 2.740 arasında değişiyor; bu nedenle sayfada yalnızca ölü sayısı resmî rakam olarak kullanılmıştır.

Soruşturma ve dava süreci

Hükümet ve yargı makamları darbe girişimini, Fethullah Gülen'in liderliğindeki ve Türkiye'de terör örgütü olarak tanımlanan FETÖ/PDY yapılanmasına bağladı. ABD'de yaşayan Gülen suçlamaları reddetti ve darbecileri kınadığını açıkladı; ABD, Türkiye'nin iade talebini karşılamadı. Gülen 20 Ekim 2024'te Pennsylvania'da öldü.

Darbe girişiminin ardından 21 Temmuz 2016'da olağanüstü hal yürürlüğe girdi. Yedi kez uzatılan olağanüstü hal 19 Temmuz 2018'de sona erdi; bu dönemde kanun hükmünde kararnamelerle yüz binden fazla kamu görevlisi ihraç edildi, on binlerce kişi tutuklandı.

Darbe girişimiyle ilgili yüzlerce dava açıldı. Ankara 17. Ağır Ceza Mahkemesi, 224 sanıklı Genelkurmay çatı davasında 20 Haziran 2019'da kararını açıkladı; eski Hava Kuvvetleri Komutanı Akın Öztürk'ün de aralarında bulunduğu 17 sanığa 141'er kez ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası verildi. Firari sanıkların dosyaları ayrıldı. Akıncı Üssü davasında Ankara 4. Ağır Ceza Mahkemesi 26 Kasım 2020'de 469 sanık hakkında hüküm kurdu; Yargıtay 3. Ceza Dairesi Aralık 2023'te 430 sanık hakkındaki kararları onadı, 39 sanık hakkındaki hükümleri bozdu. Firari sanıklarla ilgili yargılamalar devam ediyor.

Anma

15 Temmuz, 25 Ekim 2016 tarihli ve 6752 sayılı Kanun'la 2429 sayılı Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun'a eklendi ve "Demokrasi ve Millî Birlik Günü" adıyla genel tatil günü oldu. Her yıl bu tarihte Ankara ve İstanbul'daki 15 Temmuz anıtlarında resmî törenler yapılıyor; Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı'nın düzenlediği anmalarda hayatını kaybeden 251 kişinin adları tek tek okunuyor.

Boğaziçi Köprüsü'nün adı 15 Temmuz Şehitler Köprüsü olarak değiştirildi. Pek çok okul, hastane, cadde ve kamu binası hayatını kaybedenlerin adını taşıyor; Niğde'deki üniversiteye Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi, Iğdır Havalimanı'na Iğdır Şehit Bülent Aydın Havalimanı adı verildi.