Dumlupınar denizaltısı faciası ve 81 Dumlupınar şehidi

Olay hakkında

Dumlupınar denizaltısı faciası, 4 Nisan 1953'ün ilk saatlerinde Çanakkale Boğazı'nın Nara Burnu açıklarında yaşandı. NATO tatbikatından Gölcük'e dönen Türk Deniz Kuvvetlerine ait TCG Dumlupınar, İsveç bandıralı Naboland şilebiyle çarpışarak battı. Resmî kayıtlara göre 7 subay, 35 astsubay ve 39 er olmak üzere 81 denizci hayatını kaybetti; 5 kişi kurtarıldı.

Ne oldu?

TCG Dumlupınar, ABD donanmasında USS Blower adıyla hizmet vermiş Balao sınıfı bir dizel-elektrikli denizaltıydı ve 1950'de ikili askerî yardım kapsamında Türk Deniz Kuvvetlerine devredilmişti. Nisan 1953'te I. İnönü denizaltısıyla birlikte Ege'de yapılan Blue Sea adlı NATO tatbikatına katıldı. Tatbikatın ardından su üstünden seyrederek Çanakkale Boğazı üzerinden Gölcük'teki üssüne dönüyordu. Kaynaklarda mürettebat sayısı 86 olarak verilir.

Çarpışma saat 02.10 ile 02.15 arasında, puslu ve karanlık bir havada Nara Burnu önlerinde gerçekleşti. Naboland, denizaltıya baş tarafının sancak yanından çarptı. Habertürk'ün aktardığı anlatıma göre çarpışma anında komutan Kıdemli Yüzbaşı Sabri Çelebioğlu ile birlikte sekiz kişi köprü üstü ve güvertedeydi; bunlar denize savruldu. Denizaltı birkaç dakika içinde yaklaşık 87 metre derinliğe battı.

Teknenin içindeki denizcilerden 22'si kıç torpido dairesine sığınarak acil durum şamandırasını yüzeye bıraktı. Sabah saatlerinde şamandıradaki telefonla bağlantı kuruldu ve Astsubay Selami Özben içeride 22 kişi bulunduğunu bildirdi. Kurtaran gemisi ve dalgıçlar bölgeye ulaştı; ancak boğazın güçlü dip akıntısı, derinlik ve bozulan hava nedeniyle denizaltıya bağlantı kurulamadı. Kurtarma çalışmalarının sonuçsuz kalması üzerine Millî Savunma Bakanlığı, kalan personelin kurtarılmasından ümit kesildiğini açıkladı.

Kayıplar

Millî Eğitim Bakanlığı ve Çanakkale Valiliği yayınlarına göre faciada 81 denizci şehit oldu; bunların 7'si subay, 35'i astsubay, 39'u erbaş ve erdir. Hayatını kaybedenlerin çoğu denizaltıyla birlikte battı. Güvertede bulunanlardan üç kişi, yani gözcü erler Veysel Saygılı ile Enver Uçar ve Astsubay Şaban Mutlu, denize düştükten sonra hayatını kaybetti. Kurtulan beş kişi komutan Sabri Çelebioğlu, Üsteğmen Kemal Ünver, Üsteğmen Hasan Yumuk, Astsubay Hüseyin İnkaya ve Kıdemli Astsubay Başçavuş Hüseyin Akış'tır.

Ölü sayısı kaynaklarda 81 olarak birleşir. Toplam mürettebat ise çoğu kaynakta 86 olarak geçer; dönemin bazı gazeteleri ilk günlerde 88 kişiden söz etmişti. Şehitlerin ad listeleri de kaynaktan kaynağa küçük yazım ve rütbe farkları gösterir.

Sonrası

Türkiye Büyük Millet Meclisi, 16 Nisan 1953'teki birleşimde Dumlupınar denizaltı gemisinin batması dolayısıyla ölenlerin şehit, dul ve yetimlerinin de şehit dul ve yetimi sayılmasını öngören kanun teklifini kabul etti. Görüşmelerde, çarpışma sırasında denize düşerek ölen denizcilerin de kapsama alınması için madde metni değiştirildi. Bütçe Komisyonu sözcüsü, ailelere 7.500'er lira tazminat ödeneceğini açıkladı.

Kaza sonrası soruşturmada Naboland'a haciz konuldu. Habertürk'ün aktardığına göre Çanakkale Ağır Ceza Mahkemesinde yargılanan Naboland kaptanı Oscar Ferdinand Lorentzon 6 ay hapis ve para cezasına, Dumlupınar'ın komutanı Sabri Çelebioğlu ise 1 yıl 8 ay ağır hapis ve para cezasına çarptırıldı. Küre Ansiklopedi, kaptanın cezasının indirim aldığını ve kararın kamuoyunda tartışıldığını belirtir. Denizaltının enkazı, bulunduğu yerde kaldı.

Anma

Dumlupınar şehitleri her yıl 4 Nisan'da anılır. Çanakkale'de Boğaz ve Garnizon Komutanlığındaki Barbaros Şehitliğinde tören yapılır, ardından denizaltının battığı noktaya denizden çelenk bırakılır. Nara Burnu'ndaki Dumlupınar Şehitliği ve anıtında 81 denizcinin adları yer alır. Törenlere şehit yakınları, Çanakkale valisi, Boğaz ve Garnizon Komutanı ve gazi dernekleri katılır.

Anma yalnızca Çanakkale'yle sınırlı değildir; Gölcük'teki Donanma Komutanlığında ve şehitlerin memleketlerinde de törenler düzenlenir. Samsun Asri Mezarlığı'ndaki Şehitler Anıtı'nda uzun yıllar 81 denizcinin adlarını taşıyan bir plaket bulunuyordu; yerel basına göre bu plaket 2020'deki restorasyonda anıttan kaldırıldı.