1939 Erzincan depreminde hayatını kaybedenler (27 Aralık 1939)

Olay hakkında

1939 Erzincan depremi, 26 Aralık'ı 27 Aralık'a bağlayan gece yerel saatle 01.57'de merkez üssü Erzincan olan ve Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerinde meydana gelen 7,9 büyüklüğündeki depremdir. Kandilli Rasathanesi kayıtlarına göre 32.968 kişi hayatını kaybetti, 116.720 bina yıkıldı. Deprem, Cumhuriyet tarihinin en çok can kaybına yol açan ikinci depremi olarak kabul edilir.

Ne oldu?

Sarsıntı 27 Aralık 1939 Çarşamba günü gece saat 01.57'de başladı. Kandilli Rasathanesi büyüklüğü 7,9, şiddeti ise X-XI olarak kaydeder; ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) büyüklüğü 7,8 Mw olarak verir. Deprem saati Greenwich saatine göre 26 Aralık 23.57'ye denk geldiği için bazı yayınlarda tarih 26 Aralık olarak geçer. Vikipedi'ye göre sarsıntı yaklaşık 52 saniye sürdü ve Erzincan'dan Kelkit Vadisi boyunca Niksar'a kadar uzanan yaklaşık 350 kilometrelik bir yüzey kırığı oluştu.

Yıkım yalnızca Erzincan ile sınırlı kalmadı. Akademik çalışmalara göre Tokat, Sivas, Amasya, Ordu, Giresun, Gümüşhane, Samsun, Tunceli ve Yozgat başta olmak üzere çok sayıda vilayette can ve mal kaybı yaşandı; Tokat'a bağlı Erbaa, Niksar ve Reşadiye ağır hasar gören yerler arasındaydı. Erzincan'da evlerin çoğunun kerpiç ve ahşaptan yapılmış olması, gece yarısı olması ve kış koşulları kaybın büyümesinde etkili oldu.

Şehirde haberleşme kesildiği için ilk bilgiler Erzincan Valisi ile Ordu Müfettişliği kurmay başkanının Dumanlı istasyonundan çektiği telgrafla Ankara'ya ulaştı. Telgrafta şehrin baştan başa enkaz yığınına döndüğü, kışlalardan gelen askerlerin enkaz altındakileri kurtarmaya ve çıkan yangınları söndürmeye çalıştığı, ekmek, doktor ve çadıra acil ihtiyaç olduğu bildirildi. Aynı gün TBMM'de Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekili Dr. Hulusi Alataş bu telgrafları okuyarak Meclis'e bilgi verdi. Haçin'in çalışmasına göre Cumhurbaşkanı İsmet İnönü 31 Aralık'ta Erzincan'a giderek yıkılan şehirde incelemelerde bulundu.

Kayıplar

Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi'nin büyük depremler listesinde 1939 Erzincan depremi için 32.968 ölü ve 116.720 yıkık bina rakamı yer alır. Aynı rakam akademik çalışmalarda resmî kayıtlara dayanan sayı olarak aktarılır; yaralı sayısı ise yaklaşık 100 bin olarak verilir. Bazı kaynaklar ölü sayısını 32.962 olarak yazar, haberlerde ise yuvarlanmış biçimde yaklaşık 33 bin ifadesi kullanılır.

Doyran'ın aktardığı verilere göre ölenlerin yaklaşık 15.600'ü Erzincan ilindendi. İlk günlerde açıklanan rakamlar çok daha düşüktü: TBMM'de 27 Aralık'ta okunan Tokat telgrafında o ana kadar 88 ölü tespit edildiği bildiriliyordu. Ölü sayısı, kar fırtınası, dondurucu soğuk ve ulaşımın kesilmesi nedeniyle yardımın ulaşamadığı köylerden gelen bilgilerle sonraki haftalarda arttı.

Sonrası

Deprem bölgesine yardım Kızılay Cemiyeti üzerinden örgütlendi; çadır, battaniye, giyecek ve ekmek trenlerle bölgeye gönderildi. TBMM Başkanı Abdülhalik Renda'nın başkanlığında Millî Yardım Komitesi kuruldu ve pek çok ülkeden yardım geldi. Üzen'e göre 17 Ocak 1940'ta kabul edilen 3773 sayılı kanun, depremden zarar görenlere yapılacak yardımı düzenledi ve Cumhuriyet döneminde depremle ilgili çıkarılan ilk kanun oldu.

Yıkım o kadar büyüktü ki eski Erzincan şehri terk edildi ve yeni şehir biraz daha kuzeyde kuruldu. Deprem, Türkiye'de deprem yönetmeliklerinin hazırlanması yönündeki çalışmaların başlamasında bir dönüm noktası olarak görülür. Yerbilimciler 1939 depremini, Kuzey Anadolu Fayı boyunca 1999 yılına kadar batıya doğru ilerleyen büyük depremler dizisinin ilki olarak değerlendirir.

Anma

Depremin yıl dönümü her yıl 27 Aralık'ta Erzincan'da anılır. Yerel basında yer alan haberlere göre yıl dönümlerinde hayatını kaybedenler dualarla anılır; 2023'teki 84. yıl dönümünde İl AFAD Müdürlüğü koordinasyonunda kurumların katıldığı bir deprem tatbikatı düzenlendi. Depremi yaşayan son tanıkların anlatımları da yıl dönümlerinde basında yer almaya devam ediyor.