1974 Kıbrıs Barış Harekâtı'nda şehit düşenler (20 Temmuz 1974)

Olay hakkında

Kıbrıs Barış Harekâtı, Türk Silahlı Kuvvetlerinin 20 Temmuz 1974'te Kıbrıs'ta başlattığı ve 14–16 Ağustos 1974'teki ikinci aşamayla tamamlanan askerî harekâttır. Harekât, 15 Temmuz 1974'te Yunanistan'daki askerî yönetimin desteğiyle Kıbrıs'ta yapılan darbenin ardından düzenlendi. T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına göre harekâtta 498 Türk askeri şehit oldu.

Ne oldu?

Türkiye harekâtı, 1960 Garanti Antlaşması'nın kendisine tanıdığı müdahale hakkına dayandırdı. Askerî kod adı Atilla olan harekât, 20 Temmuz sabahı hava indirmesiyle başladı. Akademik çalışmalara göre paraşüt taburları Lefkoşa'nın kuzeyindeki Gönyeli ve çevresine indi, iki saat sonra da 50. Piyade Alayı Girne'nin batısındaki Pladini (bugünkü Karaoğlanoğlu) plajından karaya çıktı. İlk günün sonunda Türk birlikleri Girne Boğazı'nı denetim altına aldı.

20–21 Temmuz gecesi, adaya ilk çıkan alayın karargâhı olarak kullanılan evin girişine isabet eden bir top mermisi, Alay Komutanı Albay Halil İbrahim Karaoğlanoğlu ile ileri hava kontrolörü Pilot Binbaşı Fehmi Ercan'ın ölümüne yol açtı. Harekâtın ikinci günü olan 21 Temmuz'da, Yunanistan'dan adaya bir deniz konvoyu gönderildiği yönündeki istihbarat üzerine bölgeye yönlendirilen Türk muhripleri, Türk savaş uçakları tarafından yanlışlıkla hedef alındı. TCG Kocatepe aynı gece battı; TCG Adatepe ve TCG Mareşal Fevzi Çakmak hasarla çekildi. Akademik çalışmalar, olayı iletişim ve koordinasyon eksikliğine bağlar.

22 Temmuz'da Girne'ye girildi ve aynı gün ateşkes ilan edildi. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, harekâtın başladığı gün kabul ettiği 353 sayılı kararla yabancı askerî müdahalenin sona ermesini istedi. Ateşkesin ardından Cenevre'de Türkiye, Yunanistan ve Birleşik Krallık arasında yapılan görüşmelerden sonuç alınamayınca Türkiye 14 Ağustos 1974'te ikinci harekâtı başlattı. Türk birlikleri öngörülen hatta ulaştı ve çatışmalar 16 Ağustos 1974'te ilan edilen ateşkesle durdu. Harekâtın sonunda adanın kuzeyindeki yaklaşık yüzde 37'lik bölge Türk denetimine geçti.

Kayıplar

T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, harekâtın 50. yılı dolayısıyla yaptığı açıklamada 498 askerin şehit olduğunu bildirdi. Akademik çalışmalar da aynı sayıyı ve yaklaşık 1.200 yaralıyı verir. Türkçe Vikipedi'deki dağılıma göre şehitlerin 415'i Kara Kuvvetlerinden, 65'i Deniz Kuvvetlerinden, 5'i Hava Kuvvetlerinden ve 13'ü Jandarmadandır.

Deniz Kuvvetlerinin en ağır kaybı TCG Kocatepe'de yaşandı. Şahin ve Korkmaz'ın çalışmasına göre gemide 3 subay, 14 astsubay ve 37 erbaş ile er olmak üzere 54 kişi şehit oldu; bunların 29'u gemide, 24'ü denizde hayatını kaybetti, biri de kurtarıldığı gemide öldü.

Kıbrıs Türkleri arasında da çok sayıda kişi hayatını kaybetti. Vikipedi'ye göre harekât sırasında 70 mücahit ve 270 sivil öldü, 803 sivil kayıp olarak kaydedildi; NTV, Kıbrıs Türklerinin toplam kaybını 1.672 olarak verir; 14 Ağustos'ta Muratağa, Sandallar ve Atlılar köylerinde 126 sivil EOKA-B'ye bağlı silahlılarca öldürüldü. Kıbrıs Cumhuriyeti ve Yunanistan harekâtı "işgal" olarak niteler; Rum ve Yunan tarafının kayıplarına ilişkin kaynaklarda farklı rakamlar bulunur, Türkçe Vikipedi bu kayıpları yaklaşık 4 bin ölü olarak verir.

Sonrası

Harekâtın ardından adada nüfus hareketleri yaşandı; Vikipedi'ye göre 140 bin ila 200 bin Rum adanın kuzeyinden, 42 bin ila 65 bin Türk güneyinden göç etti. Birleşmiş Milletler ve Avrupa Konseyi harekâtı işgal olarak değerlendirirken Türkiye, harekâtın Garanti Antlaşması'na dayandığını savunur. Amerika Birleşik Devletleri Şubat 1975'te Türkiye'ye silah ambargosu uyguladı. 15 Kasım 1983'te adanın kuzeyinde Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ilan edildi.

Kocatepe olayı, kamuoyuna ilk başta farklı yansıtıldı. Akademik çalışmalara göre dönemin açıklamalarında geminin Yunan donanmasıyla çatışmada batırıldığı bildirildi; dost ateşiyle batırıldığı sonradan kabul edildi. Harekâttaki kayıp kişiler meselesi ise sürmektedir: BM destekli Kayıp Şahıslar Komitesi 2007'den bu yana iki toplumdan kayıpların kalıntılarını bulup ailelerine teslim ediyor.

Anma

20 Temmuz, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nde Barış ve Özgürlük Bayramı olarak kutlanır, Türkiye'de de törenlerle anılır. Şehitler adadaki birçok şehitlikte yatıyor. Girne'deki Karaoğlanoğlu Şehitliği'nde 71 asker defnedilmiştir. Lefkoşa yakınındaki Boğazköy Şehitliği'nde 331, Ortaköy'de 227 kabir bulunur. Kocatepe'de ve denizde şehit düşenler için temsili bir Deniz Şehitliği yapılmıştır. Albay Karaoğlanoğlu'nun karargâh olarak kullandığı ev, Barış ve Özgürlük Müzesi'ne dönüştürüldü. Ercan Havalimanı ise adını Pilot Binbaşı Fehmi Ercan'dan alır.