Pamukova tren kazasında hayatını kaybedenler

Olay hakkında

Pamukova tren kazası, 22 Temmuz 2004 akşamı Sakarya'nın Pamukova ilçesinde, Mekece yakınlarında Haydarpaşa–Ankara seferini yapan Yakup Kadri Karaosmanoğlu adlı hızlandırılmış yolcu treninin raydan çıkmasıdır. Anayasa Mahkemesinin 2022 tarihli kararına göre kazada 38 kişi hayatını kaybetti, 80'den fazla kişi yaralandı. Kaza, Ankara–İstanbul hattında yolculuk süresini kısaltmak için Haziran 2004'te başlatılan hızlandırılmış tren uygulamasının ikinci ayında yaşandı.

Ne oldu?

Hızlandırılmış seferler, Ankara ile İstanbul arasını yaklaşık beş saate indirmek amacıyla Haziran 2004 başında başlamıştı. 22 Temmuz'da saat 18.00 sularında Haydarpaşa'dan hareket eden tren, Sabah gazetesinin aktardığına göre 234 yolcu ve dokuz personel taşıyordu. Tren saat 19.45 sıralarında Mekece'yi geçtikten sonra bir dönemeçte raydan çıktı; öndeki vagonlar birbirine girdi, diğer vagonlar yana devrildi. Yaralılara ilk yardımı yakındaki karayolunda duran sürücüler ve yöre halkı yaptı; yaralılar Sakarya, Pamukova, Bilecik, Bozüyük ve Eskişehir'deki hastanelere dağıtıldı.

Sakarya Cumhuriyet Başsavcılığının görevlendirdiği İstanbul Teknik Üniversitesi öğretim üyelerinden oluşan bilirkişi heyetinin 31 Ağustos 2004 tarihli raporu, Anayasa Mahkemesi kararında şöyle özetlenir: tarife kitapçığında bu kesim için izin verilen hız 80 km/s iken trenin raydan çıktığı anda hızı 130 km/s civarındaydı; dönemeçteki rayların eski ve yıpranmış olduğu, üstyapının bu hızlara uygun olmadığı ve makinistlere yardımcı olacak otomatik hız kontrol sistemlerinin bulunmadığı belirlendi. Rapor kusuru birinci makiniste 3/8, ikinci makiniste 1/8, işletmeci TCDD'ye 4/8 oranında verdi; tren şefini kusursuz buldu.

Kazanın ardından dönemin Ulaştırma Bakanı Binali Yıldırım, NTV-MSNBC'nin aktardığına göre istifa etmeyeceğini, kazanın yalnızca hızla açıklanamayacağını ve insan unsurunun önemli olduğunu söyledi. Makinist ve mühendis örgütleri ile muhalefet ise uygulamanın altyapı yeterince hazırlanmadan başlatıldığını öne sürdü.

Kayıplar

İlk resmî açıklamalarda rakamlar saat saat değişti. Başbakanlık Basın Merkezi 24 Temmuz 2004'te 37 kişinin öldüğünü, 81 kişinin yaralandığını ve ölenlerden 32'sinin kimliğinin belirlendiğini duyurdu; sonraki günlerde başka kimlikler de tespit edildi. Anayasa Mahkemesi 2018 tarihli kararında 37 ölü ve 90 yaralı, 2022 tarihli kararında ise UYAP kayıtlarına dayanarak 38 ölü ve 80'den fazla yaralı rakamını kullandı. Bu sayfada en son resmî rakam olan 38 esas alınmıştır. Basında ve Vikipedi'de yaygın olarak 41 ölü ve 89 yaralı rakamı geçer.

Hayatını kaybedenler arasında Yalova Vali Yardımcısı Coşkun Ertürk, yolcu olarak trende bulunan TCDD makinisti Halil Gültekin, trende görevli iki personel, yurt dışından tatile gelmiş aileler, Ürdün uyruklu yolcular, öğretmenler ve üniversite öğrencileri vardı. Ölenlerin bir kısmı çocuktu.

Soruşturma ve dava süreci

Sakarya Cumhuriyet Başsavcılığı 7 Eylül 2004'te birinci makinist, ikinci makinist ve tren şefi hakkında Sakarya 2. Ağır Ceza Mahkemesinde dava açtı. Mahkeme 1 Şubat 2008'de birinci makinisti 2 yıl 6 ay, ikinci makinisti 1 yıl 3 ay hapis ve adli para cezasına çarptırdı, tren şefini beraat ettirdi. Yargıtay 12 Temmuz 2010'da tren şefi hakkındaki davayı zamanaşımı nedeniyle düşürdü, makinistlere ilişkin hükmü usul hataları gerekçesiyle bozdu. Yerel mahkeme 7 Şubat 2012'de makinistler hakkındaki davayı da zamanaşımı gerekçesiyle düşürdü.

Yargıtay 3 Şubat 2014'te eylemin daha uzun zamanaşımı süresine tabi bir suç kapsamında da değerlendirilebileceği gerekçesiyle düşme kararını bozdu. Yerel mahkeme 24 Kasım 2014'te yeniden mahkûmiyet kararı verdi; bu karar 26 Eylül 2018'de bozuldu. 1 Nisan 2019'da makinistlere ertelenmiş adli para cezaları verildi. Yargıtay 25 Aralık 2019'da sanıklar hakkındaki kamu davalarının zamanaşımı nedeniyle düşmesine karar verdi. Böylece hiçbir sanık hakkında kesinleşmiş ceza bulunmamaktadır.

TCDD yöneticileri hakkındaki soruşturma ayrı yürüdü. Anayasa Mahkemesi kararına göre Ulaştırma Bakanlığı 4 Ekim 2004'te dönemin TCDD Genel Müdürü hakkında soruşturma izni verdi; Ankara Bölge İdare Mahkemesi 16 Mart 2005'te itirazı kabul ederek izni kaldırdı ve Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı 12 Nisan 2005'te dosyayı işlemden kaldırdı. Bazı kaynaklar iznin Bakan tarafından reddedildiğini yazar; burada mahkeme kararındaki anlatım esas alınmıştır.

Anayasa Mahkemesi 30 Ekim 2018'de ve 23 Kasım 2021'de yargılamanın makul sürede tamamlanmadığı gerekçesiyle yaşam hakkının usul boyutunun ihlal edildiğine karar verdi. 26 Temmuz 2022 tarihli kararda ise yetkililerin demiryolu taşımacılığının risklerine karşı gerekli önlemleri almadığı ve sorumluların cezasız kaldığı belirtilerek yaşam hakkının hem maddi hem usul boyutuyla ihlal edildiğine hükmedildi; başvuruculara manevi tazminat ödenmesine karar verildi.

Anma

Kaza her yıl 22 Temmuz'da yıl dönümünde demiryolu çalışanlarının sendikaları ve meslek odalarının açıklamalarıyla anılır. Bu açıklamalarda genellikle davanın zamanaşımıyla düşmesine ve kurumsal sorumluluğun yargıya taşınmamasına dikkat çekilir.