Roboski (Uludere) hava saldırısında hayatını kaybedenler (28 Aralık 2011)

Olay hakkında

Uludere (Roboski) hava saldırısı, 28 Aralık 2011 gecesi Şırnak'ın Uludere ilçesine bağlı Ortasu (Roboski) köyü yakınında, Türkiye-Irak sınır hattında Türk Hava Kuvvetlerine ait savaş uçaklarının bir grubu bombalamasıdır. Saldırıda 34 kişi hayatını kaybetti. Ölenlerin Irak tarafından mazot, sigara ve gıda gibi yükler taşıyan, büyük bölümü Encü ailesinden köylüler olduğu sonradan resmî makamlarca da kabul edildi.

Ne oldu?

Hayatta kalanların İnsan Hakları Derneği (İHD) ve MAZLUMDER heyetine anlattığına göre, Ortasu ve Gülyazı (Bujeh) köylerinden 40-50 kişilik bir grup katırlarla birlikte öğleden sonra sınırın Irak tarafına geçti, akşam yüklerle geri dönmeye başladı. Köylüler, bu güzergâhın uzun yıllardır sınır ticareti için kullanıldığını ve bunun bölgedeki askerî birliklerce bilindiğini ileri sürdü.

Genelkurmay Başkanlığının 29 Aralık 2011 tarihli açıklamasına göre grup, saat 18.39'da Irak sınırları içinde sınıra doğru ilerlerken insansız hava aracı görüntüleriyle tespit edildi. Açıklamada bölgenin terör örgütü mensuplarınca sıkça kullanıldığı, örgütün sınırdaki karakollara saldırı hazırlığında olduğuna dair istihbarat bulunduğu belirtildi ve hedefin 21.37 ile 22.24 arasında hava kuvvetleri uçaklarıyla ateş altına alındığı bildirildi. Genelkurmay olay yerini Irak'ın kuzeyindeki Sinat-Haftanin bölgesi olarak tanımladı.

Ertesi sabah köylüler cesetleri kendi imkânlarıyla toplayıp katırlarla köye taşıdı. Gruptan Servet Encü yaralı, Hacı Encü ve Davut Encü yara almadan kurtuldu. Otopsiler Uludere Devlet Hastanesinde yapıldı ve ölenler 30 Aralık 2011'de Ortasu ile Gülyazı arasında yeni açılan mezarlıkta toprağa verildi.

Kayıplar

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin kararında ve TBMM alt komisyonu çalışmalarında ölü sayısı 34 olarak geçer. Dönemin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan da açıklamasında 34 vatandaşın hayatını kaybettiğini söyledi. İlk günlerde bazı haberlerde ve İHD raporunda 35 rakamı kullanıldı; İHD listesinde bir numara, kimliği belirlenemeyen beden parçalarına ayrılmıştı.

Ölenlerin hepsi erkekti ve 28'i Encü ailesindendi. Çoğunluğu gençti; ancak kaç kişinin 18 yaşından küçük olduğu konusunda kaynaklar ayrışıyor. İHD'nin otopsi tutanaklarına dayanan raporu 17 çocuk sayarken, bazı muhalefet milletvekilleri ve haber siteleri 18 ya da 19 rakamını kullandı.

Soruşturma ve dava süreci

Hükümet Sözcüsü Bülent Arınç 3 Ocak 2012'de olayda kasıt bulunmadığını, ailelere tazminat ödeneceğini ve resmî özür beklemenin yanlış olduğunu söyledi. Başbakanlığın kişi başına 123 bin lira olarak açıkladığı ödemeyi aileler önce kabul etmedi; Medyascope'un aktardığına göre ailelerin çoğu daha sonra tazminat başvurusu yaptı.

TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu bünyesinde kurulan Uludere Alt Komisyonunun raporu 6 Mart 2013'te üçe karşı beş oyla kabul edildi ve 27 Mart'ta üst komisyondan geçti. Raporda olayın kasten yapıldığına dair delil bulunamadığı, sivil otorite ile askerler arasında koordinasyon eksikliği olduğu belirtildi. Muhalefet üyeleri, raporun sorumluları göstermediğini ve vur emrinin kimden geldiği gibi soruları yanıtsız bıraktığını öne sürdü.

Diyarbakır Cumhuriyet Başsavcılığı Haziran 2013'te görevsizlik kararı verdi. Genelkurmay Başkanlığı Askerî Savcılığı 6 Ocak 2014'te, beş şüpheli askerin kanunun emrini yerine getirirken kaçınılmaz bir hataya düştüğü gerekçesiyle kovuşturmaya yer olmadığına karar verdi; Hava Kuvvetleri Komutanlığı Askerî Mahkemesi itirazı 11 Haziran 2014'te reddetti.

Ailelerin Anayasa Mahkemesine yaptığı bireysel başvuru, istenen belgelerin 15 günlük süre içinde tamamlanmaması gerekçesiyle 24 Şubat 2016'da oyçokluğuyla reddedildi. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de 10 Nisan 2018 tarihli kararıyla, iç hukuk yolları usulüne uygun tüketilmediği için başvuruları oybirliğiyle kabul edilemez buldu. Avukatlar bu kararların aşırı şekilci olduğunu savundu.

Ailelerin 2020'de yaptığı yeni suç duyurusu hakkında 25 Kasım 2020'de yine kovuşturmaya yer olmadığı kararı verildi. Bu karara karşı Şubat 2021'de Anayasa Mahkemesine yeniden başvuruldu. Haziran 2024'te BM İnsan Hakları Komitesi, ailelerin yaşam hakkı ihlali iddiasını içeren başvurusunu görüş için hükümete bildirdi. Kaynaklara göre bu iki süreç devam ediyor.

Anma

Olay her yıl 28 Aralık'ta Roboski'de, hayatını kaybedenlerin mezarları başında anılıyor. Anmalara aileler, köylüler, çeşitli siyasi partilerin ve sivil toplum kuruluşlarının temsilcileri katılıyor; aileler her yıl sorumluların yargılanması talebini yineliyor. Aileler ve hak savunucuları 2013'te Roboski-Der adlı bir dernek kurdu. Olay belgesellere, şarkılara ve bir tiyatro oyununa da konu oldu.