Sakarya Meydan Muharebesi'nde şehit düşenler

Olay hakkında

Sakarya Meydan Muharebesi, Türk Kurtuluş Savaşı sırasında 23 Ağustos-13 Eylül 1921 tarihleri arasında Ankara'nın batısında, Sakarya Nehri'nin doğusunda Türk ordusu ile Yunan ordusu arasında yapılan meydan muharebesidir. Aralıksız 22 gün süren muharebe Türk ordusunun kesin zaferiyle sonuçlandı. Atatürk Ansiklopedisi'ne göre Türk tarafı 5.713 şehit verdi.

Ne oldu?

Temmuz 1921'deki Kütahya-Eskişehir Muharebeleri'nin ardından Batı Cephesi birlikleri geniş bir bölgeyi bırakarak Sakarya Nehri'nin doğusuna çekildi. Bu çekilme kamuoyunda ve TBMM'de sert tartışmalara yol açtı. Meclis, 5 Ağustos 1921'de kabul ettiği kanunla Mustafa Kemal Paşa'yı üç ay süreyle geniş yetkilerle Başkomutanlığa getirdi. Başkomutan, 7-8 Ağustos'ta yayımlanan Tekâlif-i Milliye Emirleri ile ordunun ihtiyaçlarını halktan karşılamaya çalıştı. Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa'nın karargâhı Alagöz'deydi; Türk kuvvetleri yaklaşık 100 kilometrelik bir cephede yedi grup hâlinde konuşlandı.

Atatürk Ansiklopedisi'ndeki rakamlara göre muharebe öncesinde Türk ordusunda 96.326 er ve 5.401 subay, Yunan ordusunda ise yaklaşık 120.000 er ve 3.780 subay bulunuyordu. Yunan ordusu topçu, makineli tüfek ve uçak bakımından da üstündü.

Muharebe 23 Ağustos sabahı Yunan kuvvetlerinin cephenin güneyindeki Mangal Dağı'na taarruzuyla başladı. Akademik çalışmalara göre Mangal Dağı ilk günün sonunda boşaltıldı ve bu konuda soruşturma açıldı. Yunan ordusu sonraki günlerde Türk cephesini güneyden kuşatmaya ve Haymana yönünde yarmaya çalıştı; Mangaltepe, İkiztepeler, Beştepeler ve Duatepe gibi noktalarda ağır çarpışmalar yaşandı. Mustafa Kemal Paşa 26 Ağustos'ta savunmanın bir hatta değil bütün bir alanda yapılacağını bildiren emrini verdi: "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır." Bu emre göre geri çekilmek zorunda kalan birlikler ilk tutunabildikleri yerde savunmayı sürdürecekti.

Yunan taarruzu Eylül'ün ilk haftasında durdu. Türk ordusu 10 Eylül'de Polatlı önlerinden genel karşı taarruza geçti. 13 Eylül'de Yunan birlikleri Sakarya Nehri'nin batısına çekildi ve muharebe sona erdi.

Kayıplar

Atatürk Ansiklopedisi'nde, Genelkurmay ATASE yayınlarına dayanılarak Türk kayıpları 5.713 şehit, 18.480 yaralı, 828 esir ve 14.268 kayıp olarak verilir; Yunan tarafının kayıpları ise 3.758 ölü, 18.955 yaralı ve 354 kayıptır. Polatlı Kaymakamlığı'nın yayımladığı metne göre şehitlerin 277'si subay, 5.436'sı erdir; aynı metinde 1.058 subayın yaralandığı belirtilir. Toplam kayıp için kaynaklar farklı rakamlar verir: Kara Harp Okulu 37.900 zayiat derken bazı kaynaklar bu toplamı 39.289 olarak yazar.

Kara Harp Okulu'na göre muharebe başında 5.401 olan subay mevcudu sonunda 4.012'ye düştü ve cephedeki bazı birliklerde subay kayıp oranı yüzde 70'e ulaştı. Bu yüzden muharebe "Subay Muharebesi" adıyla da anılır. Şehit düşen subaylar arasında 4. Tümen Piyade Tugay Komutanı Yarbay Esat Faik Bey ile 42. Alay Komutanı Binbaşı Hüseyin Avni Bey de vardır.

Sonrası

Zaferin ardından TBMM, 19 Eylül 1921'de Mustafa Kemal Paşa'ya Gazi unvanını ve Mareşal rütbesini verdi. Atatürk Ansiklopedisi'ne göre muharebeyle birlikte savaşta inisiyatif Türk ordusuna geçti ve stratejik savunmadan taarruza dönüldü. Siyasi alanda 13 Ekim 1921'de Kars Antlaşması, 20 Ekim 1921'de Fransa ile Ankara Antlaşması imzalandı. Sakarya'da kazanılan zaman, Ağustos 1922'deki Büyük Taarruz'un hazırlıkları için kullanıldı.

Anma

Zaferin yıl dönümü olan 13 Eylül, muharebenin anma günüdür. Muharebe alanı 2015'te Sakarya Meydan Muharebesi Tarihi Milli Parkı ilan edildi. Tarım ve Orman Bakanlığı'na göre park ilanından önce 202 şehit yeri biliniyordu; sonraki çalışmalarda jeoradarla taranan alanlarda 153 şehitlik ve yaklaşık 4.000 kayıp şehidin yerine ulaşıldı. Polatlı'daki Sakarya Merkez Şehitliği'nin anıtı 1932'de tamamlandı. Bölgede Mangal Dağı, İkiztepeler, Eskipolatlı ve Kışla Hastanesi şehitlikleri ile Haymana'da Binbaşı Hüseyin Avni Alparslan Şehitliği bulunur.